Przeglądaj mapę
logoutZaloguj/Zarejestruj

Kurpie - Adam Chętnik - część 1/13

Serja III. Tom 4.

POLSKA, ZIEMIA i CZŁOWIEK

ADAM CHĘTNIK

KURPIE

KRAKÓW 1924 NAKŁADEM KSIĘGARNI GEOGRAFICZNEJ „ORBIS"

KRAKÓW-DĘBNKI

Wszelkie prawa zastrzelone. Skład Główny na Warszawę w „Domu Książki Polskiej" Plac Trzech Krzyży 8.

Czcionkami Drukarni Polskiej w Krakowie, Retoryka 10.

Ryć. 1 Motyw kurpiowski (belka pod szczytem —„szczytówka")

I. KRAJ.

PUSZCZE MAZOWIECKIE. — PUSZCZE: NADNAR-WIANSKA I NADBUŻNA. — KRAJOBRAZ PUSZCZY KURPIOWSKIEJ, JEJ GRANICE, OBSZAR I ZALUDNIENIE.

„Hen, gdzie piaski i moczary,
Gdzie zielone zawsze bory,
Gdzie zamieszka! ludek stary,
Dzielny, bitki, rzeźki, skory;
Gdzie junacze kwitły czasy,
Gdzie zwierz błąkał się w gęstwinie,
Tam „Zielonej Puszczy"
lasy, A przez puszczę Narew płynie".

(„Z pieśni o Kurpiach" A. Ch.)

Narew jest rzeką nawskróś błotną i, leśną. Biorąc swój początek w wielkiej jeszcze dziś puszczy Białowieskiej w Grodzieńskiem, omywa ona szereg; lasów i borów sosnowo-świerkowych, przerzyna się przez bagna i torfowiska, zabierając pomniejsze dopływy, przeważnie w błotach i jeziorach mające swój początek.

Wskutek tych właściwości i warunków Narew f ma kolor wody ciemno-stalowy, nie traci go też I po połączeniu się z rz. Bugiem, a wpadając do Wisły, na przestrzeni kilku wiorst zachowuje swą odrębność, wyróżniając się od biało-mętnej wody wiślanej.
Przestrzenie, omywane Narwią i jej dopływami, tworzyły zawsze krainę zarośniętą i podmokłą (ob. ryć. 2). Począwszy od puszczy Białowieskiej, ciągnęły się nad nią bory i puszcze pomniejsze: Augustowskie, Rajgrodzkie, Sztabińskie. Dalej za ' Łomżą ciągnęły się puszcze: Nowogrodzka, ! Szkwańska, Ostrołęcka, Myszyniecka i Różańska; składały się one z lasów sosnowych i nieco świerkowych, wiecznie zielonych, i zwały się razem puszczą „Zieloną".

Puszcza ta łączyła się od Pułtuska z lasami, | ciągnącemi się nad rzeką Bugiem, między miastami: Różanem, Ostrowiem, Wyszkowem i Brokiem. Lasy na tym terenie zwały się puszczą „Białą". Puszcze, Zielona i Biała, z przyległemi do nich [ borami, nosiły nazwę puszcz Mazowieckich, po-tnieważ zielonym kobiercem usłały duży szmat starego Mazowsza. Puszczę Zieloną przerzynały dopływy Narwi z prawej jej strony: Pissa, Szkwa, Rozoga, Omu-I lew, Orzyc. Niosą one swe wody z Pojezierza [Mazowieckiego, będącego krainą Mazurów Pruskich.

Z jezior puszczy Zielonej największem jest jezioro Serafin, dawniej zwane jezioro Krusko. Tu [ miał się urodzić, według podań, słynny Jan Skolnus (Jan z Kolna), który jakoby jeszcze przed Kolumbem, jako żeglarz, będąc na służbie króla duńskiego, pierwszy odkrył część Ameryki-La-brador. Jezioro Serafin leży dziś w pow. Kolneńskim i zajmuje kilkaset morgów przestrzeni.

Puszcza Zielona leży w obrębie miast i miasteczek: Kolna, Myszyńca, Chorzel, Przasnysza, Ostrołęki i Nowogrodu, w częściach powiatów: Łomżyńskiego, Kolneńskiego, Ostrołęckiego i Przasnyskiego.

Puszcza Biała, nad Bugiem, posiada kilka małych rzeczek, jest naogół sucha, bez błot i jezior.

Obie powyższe puszcze zamieszkane były przez lud leśny, puszczański — przez Puszczaków, których z czasem przezwano Kurpiami a obie puszcze „Puszczą Kurpiowską". Ale w dziejach Polski tylko Kurpie z puszczy Zielonej odegrali pewną rolę historyczną i utrzymali do dziś swą odrębność etnograficzną. To też w pracy niniejszej przeważnie o nich mówić będziemy, a pod nazwą krainy Kurpiów potraktujemy obszerniej teren nadnarwiański.

Krajobraz kurpiowski jest jednostajny, lecz nie męczący wzroku i miejscami malowniczy (ob. ryć. 3). Zielone wiecznie lasy, podszyte jałowcem, piękne łąki nad dopływami Narwi, jeziorka po lasach — oto piękniejsza strona krajobrazu. Wielkie obszary zajmują bagna grząskie i przestrzenie piasków lotnych. Z bagien największe jest Karaska w Ostrołęckiem, zajmujące około 800 hektarów przestrzeni.

Ryć. 3. Puszcza pod Lemanem (pow. Kolneński).

Brzegi Narwi są miejscami dość malownicze: pod Nowogrodem na znacznej przestrzeni ciągną się z lewej stony wysokie na kilkadziesiąt metrów wzgórza — pozostałości lodowców — utworzone z mas żwiru, gliny marglowej i kamieni. Na prawym brzegu Narwi wielkie przestrzenie nie posiadają zupełnie kamieni a i o glinę trudno. Najpiękniejszą z dopływów jest rzeka Pissa (Pisną), płynąca z jezior Mazurskich, wijąca się jak wąż w zieleni borów sosnowych, zarośli liściastych, łąk kwiecistych, tataraków i bluszczu.

Lasy kurpiowskie w puszczy Zielonej zajmują ok. 150 tyś. morgów obszaru, podzielonego na nadleśnictwa i leśnictwa. Należą one do rządu i są dawną królewszczyzną — własnością królów i książąt polskich. Większej własności prywatnej — jak w lasach tak w ziemi ornej — nie było tu dawniej i niema do dziś.

Z bogactw naturalnych, poza pięknym i trwałym budulcem, okolica posiada w ziemi bursztyn w wielu pięknych gatunkach, rudę żelazną, darniową (limonit), glinkę białą, miejscami wapień i margiel oraz torf.

W rzekach i wodach znajdują się rogi i czerepy jeleni, łosi i turów, oraz olbrzymie kłody czarnych jak heban dębów, zwalonych przed tysiącami lat. olady mieszkań nawodnych, także z pni dębowych, oraz ślady siedlisk przedhistorycznych, cmentarzysk i t. p. świadczą, że okolica kurpiowska zamieszkana była już przed wiekami.

1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 ... z 13  Następna