Przeglądaj mapę
logoutZaloguj/Zarejestruj

Kurpie - Adam Chętnik - część 11/13

XI. SZTUKA LUDOWA.

ZDOLNOŚCI LOKALNE. — ZDOBNICTWO NA DRZEWIE. - RZEŹBY, WYCINANKI — KILIMKARSTWO — MUZYKA.

Ponieważ Kurpie mieszkają w lasach i mają do czynienia z drzewem, więc i zdolności ich są skierowane w tym przedewszystkiem kierunku. Każdy prawie Kurp bez specjalnej nauki zostaje cieślą, stolarzem lub koszykarzem i to nie tylko „na własną potrzebę", ale i dla wygody innych. Wszelki drobny sprzęt domowy wyrabiany jest na miejscu dla siebie i na sprzedaż. Z wielką zręcznością wyrabiają Kurpie drewniane łyżki, szufle, niecki, kadłubki, grabie, stołki; wyplatają kobiałki, koszyki, wasągi (rodzaj bryczek), części wozów, meble zwyczajne, krosna tkackie, a są i tacy, co zrobią skrzypki, zbudują kierat drewniany lub młynek, zrobią piękny ołtarzyk i figurę ładną wyrzeźbią. Niemniej zdolni są kowale, wyrabiający nietylko noże, motyki i t. p., ale dowcipne zamki, potrzaski, a nawet niezłą broń palną. Dawni garncarze wyrabiali piękne naczynia, a malarze-samoucy malowali gustownie skrzynie, szafy i nawet obrazy do kaplic.

Kobiety — tkaczki mają dobry gust w doborze kolorów i wyrabiają piękne kilimy, fartuchy, obrusy i t. p.

Naogół Kurpie są zdolni, orjentują się dość szybko, są pomysłowi i nauka naogół łatwo im przychodzi. Mają jednak swoje upodobania i jak coś raz sobie umyślą i zamierzą zrobić po swojemu, to trudno ich z tej drogi nawrócić, choćby ktoś lepiej robił. Stąd też dwuch „majstrów" np. cieślów rzadko kiedy wspólnie coś budują, lecz robią oddzielnie, dobrawszy sobie robotników i pomocników. Zato gdy później sprawdzą albo ukradkiem zobaczą, prędko sobie nowość przyswajają.

Najwięcej zdolności wykazywali Kurpie dawniej przy wykończaniu i ozdabianiu swych chat, krzyży, kaplic i kościołów. W dawnych wioskach prawie każda chata ma 'inaczej ubity szczyt, inaczej rzeźbione i wycinane opasie i szczytówki (ryć. 1) inaczej obmyślane „śparogi" (zakończenie na szczytach), a już co do drzwi, to jest w nich wielka rozmaitość co do rysunku i wykonania. Dziś, choć mniej, ale jeszcze starają się przeważnie wszyscy o piękny wygląd swych chat, co im się w zupełności udaje. Charakter i wygląd chat kurpiowskich nadaje się w zupełności do utrwalenia tych cech w szerszym zakresie naszego budownictwa. Przy pewnej pracy możnaby wytworzyć jaki-taki styl kurpiowski, a nawet w kierunku tym prowadzone są poważne próby. Co do innych przedmiotów, to na uwagę zasługują: skrzynie u sań, rozmatcie zdobione i malowane, dawne skrzynie domowe, solniczki drewniane i t. p. Tak jednak pięknych łyżników, wieszadeł, stołków, parzenic i t. p., jak u górali, tutaj nie spotykamy. Kurpie woleli miód podbierać i do dzików strzelać, niż wystawiać na próbę swoją cierpliwość przy dłubaniu. A szkoda! Ze starych lasek, fajek, stcłów i t. p. widzimy, że zdolności były, ale nie pobudzone i nie wyrobione tak, by z nich zabłysnął wybitniejszy talent.

W dawne lata było na Kurpiach wielu domorosłych rzeźbiarzy — „bogorobów" — którzy strugali z drzewa krzyże, figury świętych, fajki, robili kapliczki i całe ołtarzyki, dłubiąc to wszystko według własnego rysunku i pomysłów, z miękkiego drzewa lipowego, a niekiedy twardego np. gruszki. W wolnych od dłubania figur chwilach wyrzynali laski i zabawki.

Niektórzy utrzymywali siebie i rodziny z takiego zajęcia, ludność bowiem chętnie nabywała krzyże i świętych, pomalowanych barwnie olejną farbą, płacąc nietylko pieniądzmi, ale w naturze produktami, drzewem i t. p. Dziś już mało pozostało tych artystów, postarzeli się już niektórzy i do dłubania oczy mają za słabe, a młodzi nie garną się do tej sztuki. Ci sami rzeźbiarze zajmowali się również malarstwem, malując obrazy świętych do domów i kaplic. Zdolni i cierpliwi bursztyniarze nietylko wyrabiali piękne paciorki z miejscowego bursztynu, ale rzeźbili z niego różne amulety, serduszka, medaljony

Ryć 24. Wycinanki kurpiowskie z kolorowego papieru, w. Kadzidło, pow. Ostrołęcki („leluje").

jest wyłącznie Kurpiankom, które zdobią ściany przeróżnemi wycinankami z kolorowego papieru, a w okna zawieszają firanki, pięknie wycinane z białej bibułki. Wycinanki (ob. ryć. 24, 25) robią z P. Jezusem na krzyżu i t. p., noszone przy paciorkach.

Ryć. 25. Wycinanki kurpiowskie z kolorowego papieru z pod Myszyńca (po lewej „Kółko", po prawej „Gwiazda").

Przyozdobienie chaty wewnątrz pozostawiane z przyrody, tną wycinanki „w kłosy", „w drzewa", „w choinki", „w kwiaty" i t. d. Wycinankami ubrane są ściany w izbie gościnnej; firankami, prócz okien, ubrane są i obrazy świętych; na stole, obok „Pasji" lub ołtarzyka stoją palmy z kolorowych kwiatów też własnej roboty.

Smak swój artystyczny Kurpianki najlepiej ujawniają w tkactwie; kilimy myszynieckie, płócienką kadzidleńskie, chodniki lipnickie i t. d. — mają już swoją sławę i nie powstydzą się, ozdabiając

dziewczęta i starsze kobiety, tnąc złożony na kilkoro papier nożycami od strzyżenia owiec. Wyroby te są nieraz bardzo artystyczne i noszą różne nazwy, np: leluje, kółka, hostyje, koguty, konie, pozatem, zależnie od wzorów, branych nietylko chaty, ale i pałace ludzi możnych i nawet panujących, kilimy bowiem miejscowe często ofiarowywane były w darze nawet głowom państwa.

Do muzyki Kurpie dość zdolni, obecnie jednak, po wprowadzeniu harmonji, gramofonów i t. p. prawdziwa twórczość muzyczna zanika. Do dawnych miejscowych instrumentów zaliczyć można: skrzypce, basetlę („marynę"), klarnet i bębenek z dzwoneczkami. Wielka mnogość miejscowych piosnek i tańców, dawały wielkie pole do popisu grajkom, którzy, szczególnie skrzypkowie, mogli grać prawie bez odpoczynku dzień i noc na weselu i grali coraz coś nowego. Niektórzy ze skrzypków i klarnecistów byli to artyści z Bożej łaski, których naprawdę z przyjemnością się słuchało. Ja sam znałem niegdyś skrzypka, staruszka, który grywał i w chatach i w „pańskich" domach, a nawet przy przejeździe przez puszczę W. Księcia Konstantego grać mu musiał na zabawie. Takich grajków już trudno dziś spotkać, bo ci, co jeszcze są,_-g-rywają nowocześnie, po miejsku, bez szczerej swojskiej nuty.

Poprzednia  6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 ... z 13  Następna